ontdekken
wat is een rijksmonument en wanneer wordt iets rijksmonument?
Je hoort het woord rijksmonument vaak, maar wat betekent het voor jou als je er een wilt kopen of al een bezit? Een rijksmonument is een monument dat de minister heeft aangewezen en dat in het register staat. Hier lees je wat dat inhoudt, hoe een gebouw het wordt, wanneer het kan vervallen en waarom het ertoe doet voor wat je mag veranderen en moet onderhouden.
wat: het register is de bron
Het rijksmonumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) is de bron. Wat daar staat, is rijksmonument. Het register heeft per monument een nummer, een omschrijving en een kadastrale aanduiding. De RCE schrijft dat de bescherming bij gebouwde monumenten de hele onroerende zaak omvat, van buiten én van binnen. Wat dat in de praktijk betekent, staat op mag ik…?.
In de open data van de RCE staan 63.113 rijksmonumenten, waarvan 61.652 onroerende gebouwde monumenten en 1.461 archeologische monumenten. Zie de cijfers.
hoe: aanwijzing door de minister
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wijst een monument aan op grond van de Erfgoedwet (art. 3.1, eerste lid). De criteria zijn schoonheid, betekenis voor de wetenschap en cultuurhistorische waarde. De RCE publiceert hoe die criteria worden toegepast (de waarderingscriteria).
Het beleid is terughoudend: de minister wijst niet aan als het monument geen passend beschermingsinstrument is of als het eerder is beoordeeld. Aanwijzen gebeurt bij voorkeur via een aanwijzingsprogramma of verbeterprogramma, met vooraf bekendgemaakte selectiecriteria. Daarnaast kan de minister een monument van vóór 1966 in uitzonderingsgevallen ambtshalve aanwijzen. Monumenten van na 1965 kunnen alleen via een aanwijzingsprogramma.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) · RCE, Beleid aanwijzen en afvoeren
wanneer: de procedure
De RCE onderscheidt de reguliere procedure en de uniforme openbare voorbereidingsprocedure (UOV). In de procedure ligt het ontwerpbesluit zes weken ter inzage. Wie belanghebbend is, kan in die periode een zienswijze indienen. Gemeente en provincie worden om advies gevraagd: de gemeente heeft daarvoor acht weken, de provincie zes weken. De RCE noemt een doorlooptijd van ongeveer zes maanden. Beroep is alleen mogelijk voor wie tijdig een zienswijze heeft ingediend.
bron: RCE, Procedures aanwijzen en afvoeren
voorbescherming
Vanaf het moment dat het ontwerpbesluit wordt toegezonden aan de eigenaar, geldt het monument al als beschermd voor de rijksmonumentenactiviteit in de Omgevingswet (voorbescherming). Voor een ingreep heb je dan al een vergunning nodig. Dat staat bij het IPLO, met verwijzing naar het Besluit activiteiten leefomgeving (art. 13.12 en 13.7).
bron: IPLO, Rijksmonumentenactiviteit: wat houdt het in · RCE, Veelgestelde vragen aanwijzen en afvoeren
afvoeren uit het register
Een rijksmonument kan ook weer uit het register worden geschrapt. De minister neemt dan de waarderingscriteria als uitgangspunt en kijkt naar de overwegingen waarmee het monument oorspronkelijk is aangewezen. De RCE beschrijft het afvoeren op dezelfde pagina’s als het aanwijzen.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) · RCE, Beleid aanwijzen en afvoeren
rijksmonument of nationaal monument?
Dat is niet hetzelfde. De RCE legt het verschil uit in de veelgestelde vragen over aanwijzen en afvoeren.
bron: RCE, Veelgestelde vragen aanwijzen en afvoeren
rijksmonument, gemeentelijk monument en andere bescherming
Rijksmonumenten worden aangewezen door de minister, gemeentelijke monumenten door de gemeente. De regels voor een gemeentelijk monument staan in de gemeentelijke regelgeving en verschillen per gemeente. Een beschermd stads- of dorpsgezicht is weer iets anders: dat beschermt een gebied. De RCE wijst erop dat er naast het rijksmonument andere beschermingsvormen bestaan.
wat is beschermd? binnen én buiten
Bij gebouwde monumenten is altijd de hele onroerende zaak beschermd, van buiten (exterieur) én van binnen (interieur). Alle onderdelen (bestanddelen) maken deel uit van het rijksmonument. Dat is automatisch het geval. Het is niet nodig dat ze allemaal zijn opgesomd in de omschrijving in het register.
wat valt eronder
De RCE noemt als voorbeelden van bestanddelen: de fundering en kelders, de gevels, ramen, glas-in-lood, balklagen, de kapconstructie, de dakbedekking, binnenmuren, plafonds, wandafwerking, vloeren, trappen, deuren, schouwen, vast meubilair en een orgel. Een uitbouw hoort er ook bij, zelfs als die na de aanwijzing is gemaakt.
wat het register wel en niet zegt
De omschrijving in het monumentenregister identificeert het monument en bepaalt wat er beschermd is, bijvoorbeeld of een bijgebouw meedoet. Over wat je mag veranderen zegt de omschrijving niets. Ook de monumentale waarde van een onderdeel lees je er niet uit af.
Wil je weten wat waarde heeft? Dan adviseert de RCE cultuurhistorisch onderzoek door een deskundige. Een bouwhistorisch onderzoek is soms verplicht; vraag het na bij je gemeente.
het interieur
Een monumentaal interieur betekent niet automatisch dat er niets mogelijk is. Voor onderdelen zoals stucplafonds, historische wandbekleding of structuurbepalende wanden is bij wijzigingen wel een vergunning nodig. Onderdelen zonder monumentale waarde, zoals een systeemplafond, een moderne keuken of badkamer, ligt het anders: lees de pagina verbouwen binnen.
waarom monumenten?
Waarom de overheid monumenten beschermt, staat bij waarom monumenten. Hoe het beleid is gegroeid, staat in de monumentenzorg.
begrippenlijst
De vaktaal rond rijksmonumenten, kort uitgelegd en met bron.
- aanwijzingsprogramma
- Programma om het rijksmonumentenbestand op gestructureerde wijze uit te breiden met een categorie monumenten die er nog niet in zit. Bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten, art. 1.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) - verbeterprogramma
- Programma om het rijksmonumentenbestand of -register voor een categorie op gestructureerde wijze te verbeteren: aanwijzen, schrappen of de identificatie wijzigen. Bron: dezelfde beleidsregel, art. 1.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) - waarderingscriteria
- De actuele uitwerking van schoonheid, betekenis voor de wetenschap en cultuurhistorische waarde, zoals de RCE die publiceert.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) - rijksmonumentenregister
- Het register van de RCE met alle ingeschreven rijksmonumenten.
bron: RCE, Rijksmonumentenregister - rijksmonumentenactiviteit
- De activiteit in de Omgevingswet waarvoor je een omgevingsvergunning nodig hebt om een rijksmonument te veranderen (art. 5.1 lid 1 onder b).
bron: IPLO, Rijksmonumentenactiviteit: wat houdt het in - voorbescherming
- Vanaf de toezending van het ontwerpbesluit aan de eigenaar geldt het monument al als beschermd.
bron: IPLO, Rijksmonumentenactiviteit: wat houdt het in - zienswijze
- Reactie van een belanghebbende op een ontwerpbesluit. Beroep is alleen mogelijk na een tijdige zienswijze.
bron: RCE, Procedures aanwijzen en afvoeren - uniforme openbare voorbereidingsprocedure (UOV)
- Procedure waarin het ontwerpbesluit ter inzage ligt, zodat zienswijzen kunnen worden ingediend.
bron: RCE, Procedures aanwijzen en afvoeren - bestanddeel
- Een onderdeel dat deel uitmaakt van de onroerende zaak, zoals een trap, een schouw of een plafond. Alle bestanddelen van een gebouwd rijksmonument zijn beschermd.
bron: RCE, Leeswijzer Monumentenregister · RCE, Wat moet ik weten als rijksmonumenteigenaar - instandhoudingsplicht
- De plicht van de eigenaar om het monument in stand te houden.
bron: RCE, Wat moet ik weten als rijksmonumenteigenaar · RCE, Instandhoudingsplicht rijksmonumenten: een handreiking voor gemeenten (versie 2025) - Sim
- Subsidieregeling instandhouding monumenten, van de RCE.
bron: RCE, Wijzigingen Subsidieregeling instandhouding monumenten 2025 - woonhuisregeling
- Subsidieregeling voor woonhuis-rijksmonumenten van particuliere eigenaren.
bron: RCE, Woonhuissubsidie aanvragen - Monumentenwacht
- Provinciale organisatie die monumenten periodiek inspecteert en onderhoudsadvies geeft.
bron: Monumentenwacht Nederland - bouwhistorisch onderzoek
- Onderzoek naar de bouw- en gebruiksgeschiedenis van een gebouw, met het gebouw als voornaamste bron.
bron: RCE, Bouwhistorie - waardestelling
- Een beoordeling van alle onderdelen en ruimtes van een gebouw op cultuurhistorische waarde, als resultaat van een bouwhistorische verkenning.
bron: RCE, Vormen van bouwhistorisch onderzoek - telmerk
- Een gesneden, gehaald of ingehakt kenmerk op een onderdeel van een houtconstructie.
bron: Wikipedia, Telmerk - Post 65
- Monumenten uit de periode 1965 tot 1990.
bron: RCE, Nederland krijgt nieuwe jonge rijksmonumenten (4 september 2025) - herbestemming
- Een nieuwe functie voor een gebouw. De RCE bevordert dat, met respect voor de monumentale waarden.
bron: RCE, Omgevingsvergunning en advies herbestemming - Natuurschoonwet (NSW)
- Regeling met fiscale faciliteiten voor gerangschikte landgoederen.
bron: RVO, Natuurschoonwet 1928
fabels en feiten
Wat klopt en wat niet.
Zes hardnekkige ideeën, met het feit ernaast. Het volledige antwoord met bron staat op vragen; klik op de vraag.
| fabel | feit | antwoord |
|---|---|---|
| Alleen de buitenkant is beschermd. | Bij een gebouwd monument is de hele onroerende zaak beschermd, binnen en buiten. | lees het antwoord |
| In een rijksmonument mag niets veranderen. | Voor wijzigingen heb je meestal een omgevingsvergunning nodig. Er is meer mogelijk dan veel mensen denken. | lees het antwoord |
| Voor onderhoud heb je altijd een vergunning nodig. | Gewoon onderhoud met dezelfde detaillering, materialen en kleur is vergunningvrij. | lees het antwoord |
| Je mag je gevel niet in een andere kleur schilderen. | Een andere kleur vraagt een vergunning. Hij is niet verboden. | lees het antwoord |
| Dubbel glas mag nooit. | Het hangt af van het glas dat er zit. Moderne beglazing is vaak aanvaardbaar, historisch glas blijft behouden. | lees het antwoord |
| Isoleren van een monument kan niet. | Dat kan met maatwerk, per onderdeel met eigen voorwaarden. | lees het antwoord |
veelgestelde vragen
Wat is een rijksmonument?
Een monument dat de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft aangewezen op grond van de Erfgoedwet en dat in het rijksmonumentenregister staat. Criteria: schoonheid, betekenis voor de wetenschap en cultuurhistorische waarde.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) · RCE, Rijksmonumentenregister
Hoeveel rijksmonumenten zijn er?
In de open data van de RCE staan 63.113 rijksmonumenten: 61.652 onroerende gebouwde en 1.461 archeologische monumenten. meer: cijfers
bron: RCE, Linked Data RCE (open data rijksmonumenten) via data.overheid.nl
Hoe wordt een gebouw rijksmonument?
Via een besluit van de minister. Het gebeurt bij voorkeur in een aanwijzingsprogramma. Het ontwerpbesluit ligt zes weken ter inzage, belanghebbenden kunnen een zienswijze indienen en de RCE noemt een doorlooptijd van ongeveer zes maanden. meer: monumenten in de wet
bron: RCE, Beleid aanwijzen en afvoeren · RCE, Procedures aanwijzen en afvoeren
Wat is voorbescherming?
Vanaf de toezending van het ontwerpbesluit aan de eigenaar geldt het pand al als rijksmonument voor de rijksmonumentenactiviteit. Een ingreep vraagt dan al een vergunning. meer: toekomstige monumenten
bron: IPLO, Rijksmonumentenactiviteit: wat houdt het in · RCE, Veelgestelde vragen aanwijzen en afvoeren
Kan een rijksmonument uit het register worden gehaald?
Ja, de minister kan een rijksmonument schrappen. De waarderingscriteria zijn het uitgangspunt, en ook de overwegingen van de oorspronkelijke aanwijzing worden meegewogen.
bron: Beleidsregel aanwijzing rijksmonumenten (BWBR0038125) · RCE, Beleid aanwijzen en afvoeren
Is een rijksmonument hetzelfde als een nationaal monument?
Nee. Het verschil staat in de veelgestelde vragen van de RCE over aanwijzen en afvoeren.
de omschrijving in het register lezen
In het register staat per monument een omschrijving: de tekst die zegt wat beschermd is en waarom. Hoe je zo’n pagina leest, zie je aan een echt voorbeeld, met de registerpagina erbij en een uitleg per onderdeel.
volgende stap
Weten wat een rijksmonument is, is stap één. Stap twee is zien wat je ermee mag.
ook handig: