Een andere keuken, beter isolerend glas of een doorbraak naar de woonkamer: ook in een rijksmonument wil je prettig kunnen wonen. Er kan veel, maar het hangt af van wat je wilt veranderen en welke historische onderdelen je raakt. Kies je vraag in de tekening of in de lijst. Je leest wat mogelijk is, waar je op moet letten en of je een vergunning nodig hebt.
Grachtenpanden aan de Noordvliet, Maassluis. foto: redres. 2025
kies je vraag
Tik op een nummer in de tekening of kies een onderdeel in de lijst. Je leest het antwoord, de vergunningstatus, waar je op moet letten en wat wij adviseren. Per kaart staan de bron en de plek in de route naar de vergunning.
Schematisch aanzicht en doorsnede, geen bestaand pand. Het gele nummer is je keuze. De tekening is neutraal: de kleur van de uitkomst staat op de kaart. De uitkomst geldt voor een rijksmonument; voor jouw pand beslist de gemeente.
Kies een vraag. Tik op een nummer in de tekening of kies een onderdeel in de lijst. Je ziet dan het antwoord, de vergunningstatus, waar je op moet letten, ons advies en de bron.
1vraag
mag ik een dakkapel plaatsen?
antwoord: Een dakkapel verandert het dak, en het dak bepaalt het aanzicht van een rijksmonument. De landelijke regels voor vergunningvrije dakkapellen gelden niet bij een gemeentelijk, provinciaal of rijksmonument. Je vraagt dus een omgevingsvergunning aan.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: Naast de rijksmonumentenactiviteit gelden de technische bouwregels uit het Bbl. De gemeente beoordeelt plek, maat en zichtbaarheid vanaf de straat; vraag dat vooraf.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Het vergunningvrij bouwen bij een woning geldt niet voor een monumentale woning. Een uitbouw of aanbouw is dus vergunningplichtig. De RCE noemt een grootschalige aan- of uitbouw als ingreep waarover zij adviseert.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: Een uitbouw die er al staat, hoort ook bij het monument, ook als hij later is gebouwd. Spreek eerst met de gemeente voordat je een ontwerp laat uitwerken: dan weet je vooraf wat past in aanzicht, maat en materiaal.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
mag ik een doorbraak binnen maken, een muur weghalen?
antwoord: Een doorbraak is een inpandige wijziging. Heeft de wand uit het oogpunt van monumentenzorg geen waarde, dan is dat vergunningvrij (Bal 13.11 lid 1 onder b). Raakt de doorbraak monumentale waarde, dan heb je een omgevingsvergunning nodig.
vergunningstatus:eerst laten beoordelen
let op: De gemeente bepaalt of een wand waarde heeft. De RCE noemt het wijzigen van de interne structuur en ingrijpende wijzigingen van het casco (muren, kap, balklagen, gevels) als ingrepen met advies. Een structuurbepalende wand raakt dus waarde: overleg vooraf.
advies: overleg vooraf met de gemeente: zij beoordeelt of je een vergunning nodig hebt.
mag ik een vloer eruit halen, bijvoorbeeld voor vloerisolatie?
antwoord: Een vloer of balklaag weghalen wijzigt het casco. Dat vraagt een omgevingsvergunning. De RCE noemt ingrijpende wijzigingen van balklagen als ingreep waarover zij adviseert.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: Verduurzamen kan vaak zonder dat de vloer eruit gaat. Het afwegingskader van de RCE noemt isolatie aan de onderzijde mogelijk bij een droge kruipruimte van minimaal 35 centimeter hoog en vloerbalken in goede staat. Voorwaarden per ingreep staan op verduurzamen. Overleg eerst met de gemeente.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Een dakraam, daklicht of lichtstraat wijzigt het dak. De landelijke regels voor vergunningvrije daglichtvoorzieningen in een dak gelden niet bij een gemeentelijk, provinciaal of rijksmonument. Je vraagt een omgevingsvergunning aan.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: Het dak bepaalt het aanzicht en kan historische constructie bevatten, zoals spanten en gordingen. Vraag vooraf een adviseur van de gemeente naar plek en maat. Of een dakraam in het achterdakvlak sneller kan, verschilt per gemeente. Vraag het de gemeente.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Er is geen landelijke vrijstelling voor dakisolatie bij een rijksmonument. Isoleren van buiten raakt de dakbedekking, en het wijzigen daarvan staat op de RCE-lijst met ingrepen waarover zij adviseert. Overleg dus eerst met de gemeente.
vergunningstatus:eerst laten beoordelen
let op: Het afwegingskader van de RCE: bij een verwarmde zolder isoleer je het dak, bij een onverwarmde ruimte de zoldervloer. Van binnen kan als de dakconstructie geen hoge waarde heeft, er geen waardevolle afwerking (beschildering, betimmering) is en er een luchtdichte, dampremmende laag komt. Meer op verduurzamen.
advies: overleg vooraf met de gemeente: zij beoordeelt of je een vergunning nodig hebt.
antwoord: Kozijnen, ramen en deuren vervangen wijzigt het monument en vraagt een omgevingsvergunning. Herstellen kan anders: noodzakelijk onderhoud zonder wijziging van detaillering, profilering, vormgeving, materiaal en kleur is vergunningvrij (Bal 13.11 lid 1 onder a).
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: Het afwegingskader van de RCE gaat uit van behoud en herstel. Integraal vervangen komt alleen in beeld als het raamhout geen waarde heeft of als meer dan de helft vervangen moet worden. Twijfel je of herstel volstaat? Vraag het de gemeente.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Het vervangen van historisch glas vraagt een omgevingsvergunning (RCE). Isolatieglas binnen het bestaande raamhout noemt monumenten.nl vergunningvrij. Het hangt dus af van het raam, en de gemeente beoordeelt dat: overleg eerst.
vergunningstatus:eerst laten beoordelen
let op: Volgens het afwegingskader van de RCE is vervangen van glas aanvaardbaar bij floatglas, blank getrokken glas en modern glas. Handmatig vervaardigd glas (schijvenglas, gegoten glas, glas-in-lood, cilinderglas) blijft behouden. Een binnenvoorzetraam is vaak een alternatief. Meer op verduurzamen.
advies: overleg vooraf met de gemeente: zij beoordeelt of je een vergunning nodig hebt.
mag ik de gevel of kozijnen schilderen in dezelfde kleur?
antwoord: Schilderwerk als noodzakelijk onderhoud, met dezelfde kleur, hetzelfde materiaal en dezelfde detaillering, mag zonder omgevingsvergunning (Bal 13.11 lid 1 onder a).
vergunningstatus:vergunningvrij
let op: Het moet noodzakelijk onderhoud zijn. Wil je een andere kleur, dan is dat een wijziging: zie de volgende kaart.
advies: twijfel je of het onderdeel waarde heeft? Overleg dan vooraf met de gemeente.
mag ik de gevel of kozijnen een andere kleur geven?
antwoord: Een andere kleur is een wijziging van het monument en vraagt een omgevingsvergunning. Monumenten.nl noemt ook schilderklussen als voorbeeld van wijzigingen waarvoor je een vergunning nodig kunt hebben.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: Voor het interieur noemt de RCE het terugbrengen van een vroegere kleurstelling een ingreep waarover zij adviseert. Een kleuronderzoek vooraf kan de gemeente helpen bij de beoordeling.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Op het dak van een rijksmonument zijn zonnepanelen niet vergunningvrij: de voorwaarden in het Bbl (artikel 2.29 en 2.30) sluiten het dak van een rijksmonument uit. Je vraagt een omgevingsvergunning aan.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: De RCE versoepelde in 2020 het adviesbeleid: zichtbaarheid is niet meer beslissend, bepalend is de mate waarin het beeld van het monument wordt verstoord. De gemeente beslist over de vergunning. Meer op verduurzamen.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: De landelijke regels noemen een buitenunit niet apart. Voor iedere wijziging aan een rijksmonument is in het algemeen een omgevingsvergunning nodig (RCE). Monumenten.nl: maak geen openingen in de muren van een monument en overleg eerst met de gemeente.
vergunningstatus:eerst laten beoordelen
let op: De RCE adviseert een totaalconcept van isolatie, ventilatie en installatie. Een luchtwarmtepomp vraagt aanpassing van het afgiftesysteem en van de warmwatervoorziening. Kies een plek uit het zicht, bijvoorbeeld de achtertuin of een bijgebouw. Binnenunits en leidingwerk moeten zorgvuldig worden ingepast. Meer op verduurzamen.
advies: overleg vooraf met de gemeente: zij beoordeelt of je een vergunning nodig hebt.
antwoord: In een onderdeel zonder waarde voor de monumentenzorg mag je binnen vervangen zonder omgevingsvergunning (Bal 13.11 lid 1 onder b), als je geen hak- en breekwerk in het casco doet.
vergunningstatus:vergunningvrij
let op: Heeft de ruimte of de afwerking waarde, zoals betegeling, lambrisering of stucwerk? Dan is het niet vergunningvrij. De gemeente bepaalt dat; vraag het vooraf. Nieuwe leidingen door vloeren of muren en afvoer door de gevel raken de constructie en het aanzicht: overleg vooraf.
advies: twijfel je of het onderdeel waarde heeft? Overleg dan vooraf met de gemeente.
antwoord: Bij een rijksmonument is het hele pand beschermd, binnen en buiten. Dat geldt ook voor een trap. Een trap verplaatsen of een nieuw trappenhuis maken raakt vaak de structuur. De RCE noemt nieuwe trappenhuizen bij ingrijpende wijzigingen als ingreep met advies. Overleg eerst met de gemeente.
vergunningstatus:eerst laten beoordelen
let op: Heeft de trap waarde, door leeftijd, materiaal of ligging? Dan raakt verplaatsen die waarde. Een trap verplaatsen betekent ook een nieuw gat in een balklaag: zie de vraag over de vloer.
advies: overleg vooraf met de gemeente: zij beoordeelt of je een vergunning nodig hebt.
antwoord: De rijksregels noemen de schoorsteen niet apart. Een schoorsteen is onderdeel van het beschermde gebouw. Inkorten, afbreken of wijzigen is dus een wijziging van het monument. Overleg eerst met de gemeente.
vergunningstatus:eerst laten beoordelen
let op: Een schoorsteen of rookkanaal kan oorspronkelijk zijn, met een haard of schouw eronder. Dat onderdeel kan waarde hebben. Voor een nieuw rookkanaal of een kachel vraag je het de gemeente.
advies: overleg vooraf met de gemeente: zij beoordeelt of je een vergunning nodig hebt.
antwoord: Een bijgebouw, schuur of tuinhuis bij een rijksmonument vraagt een omgevingsvergunning. Het landelijke vergunningvrij bouwen bij een woning geldt niet voor een monumentale woning. Monumenten.nl noemt bijgebouwen uitdrukkelijk.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: De bescherming geldt voor het hele perceel, ook voor een bijgebouw dat er al staat. Een bijgebouw zonder waarde kan een plek zijn voor zonnepanelen of een buitenunit van een warmtepomp: zie die vragen.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Een erf- of perceelafscheiding is niet vergunningvrij bij een gemeentelijk, provinciaal of rijksmonument. Een hekwerk, tuinmuur of schutting vraagt dus een omgevingsvergunning.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: De vergunningsplicht geldt voor het hele perceel, ook voor tuin en hekwerk (monumenten.nl). Een bestaand hekwerk vervangen of verplaatsen is ook een wijziging. Voor een haag of beplanting vraag je het de gemeente.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
antwoord: Een kelder uitgraven of verdiepen raakt de fundering en de bodem en wijzigt dus het monument. De RCE noemt funderingsrestauratie en ingrijpende structurele wijzigingen als ingrepen met advies. Je vraagt een omgevingsvergunning aan.
vergunningstatus:vergunning nodig
let op: De bescherming gaat verder dan de gevel: de vergunningsplicht geldt voor het hele perceel (monumenten.nl). Of archeologisch onderzoek nodig is, regelt het omgevingsplan van de gemeente. Vraag het de gemeente.
advies: overleg vooraf met de gemeente en vraag de omgevingsvergunning aan voordat je begint.
Een rijksmonument verbouwen of aanpassen kan, en voor veel ingrepen is een vergunning nodig. Er is ook een stuk dat gewoon mag. Bij elke vraag staat in welke categorie de ingreep valt, met de bron erbij. Voor isolatie, glas, zonnepanelen en warmtepompen: zie verduurzamen. Is een ingreep niet genoemd? Dan vraag je de gemeente.
vergunningvrij je mag het doen zonder aanvraag
vergunning nodig eerst een omgevingsvergunning aanvragen
eerst laten beoordelen de gemeente beoordeelt of je een vergunning nodig hebt
de regel in het kort
Wil je een rijksmonument veranderen, slopen of verplaatsen? Dan heb je een omgevingsvergunning nodig. Officieel heet dat de rijksmonumentenactiviteit.
Gewoon onderhoud mag zonder vergunning, zolang het er daarna precies zo uitziet als ervoor: dezelfde detaillering, profilering, vormgeving, materiaal en kleur. Ook werk aan de binnenkant mag zonder vergunning als het gaat om een onderdeel zonder monumentale waarde.
Sinds 1 januari 2025 heb je voor gewoon onderhoud ook geen bouwvergunning meer nodig. Let op: werk naast of vlak bij het monument kan nog wel vergunningplichtig zijn.
moet ik een vergunning?
Past je plan niet bij één onderdeel van het huis, of weet je niet of je een vergunning nodig hebt? Dat staat op een eigen pagina, met een route in vier vragen.
Gracht met gevelrij, Maassluis. foto: redres. 2025
alle kaarten per onderdeel
Zoek je meer dan de vraag hierboven? Kies een label of onderdeel. Je ziet dan alleen de kaarten die erbij horen.
label
buiten
binnen
18 van 18 kaarten
buiten: dak, gevel, kozijnen, kleur en aanbouw
vergunning nodig
groot onderhoud en restauratie
Een hele gevel opnieuw voegen en restauratie vragen een vergunning. Gaat het om een volledig nieuw dak of een gevelreiniging? Overleg dan eerst met je gemeente of dat nog regulier onderhoud is.
Het dak is bepalend voor het aanzien van een gebouw. Een dakkapel of dakraam verandert dat. In het algemeen heb je voor iedere wijziging aan een rijksmonument een omgevingsvergunning nodig.
Plaatselijk herstel met dezelfde materialen en dezelfde uitvoering is regulier onderhoud. Zo ook deelvervanging bij houtrot en gedeeltelijke reparatie van dak en goot. Een hele gevel opnieuw voegen valt daar niet onder.
Buitenzonwering verandert het aanzien en is een ingreep aan de buitenkant. Of het past, hangt af van het pand en de bouwperiode. Overleg eerst met de gemeente.
Je kunt het kozijn conserveren, repareren of deels vernieuwen. De keuze verschilt per kozijn en beïnvloedt het historische karakter, de werkzaamheden en de kosten. Overleg met je gemeente en adviseur. Zoek bij schade eerst de oorzaak.
Een kozijn of raam vervangen wijzigt het monument en vraagt een omgevingsvergunning. Het afwegingskader van de RCE gaat uit van behoud en herstel. Integraal vervangen komt in beeld als het raamhout geen waarde heeft of als meer dan de helft vervangen moet worden.
Het verbouwen of vergroten van een monument of een bijgebouw vraagt een vergunning. Een uitbouw hoort ook zelf bij het monument, ook als die later is gemaakt.
In de RCE-lijst met adviesplichtige ingrepen staat het plaatsen van een grootschalige aanbouw. Praat dus vroeg met de gemeente, voordat je tekeningen laat uitwerken.
binnen: indeling, trappen, plafonds, vloeren en keuken
vergunning nodig
indeling en casco veranderen
Wanden of vloeren weghalen, doorbreken of nieuw plaatsen vraagt een vergunning. Dat geldt ook voor stucplafonds, historische wandbekleding en structuurbepalende wanden.
De gemeente bepaalt wat monumentale waarde heeft. Vraag het vooraf aan de adviseur cultureel erfgoed. Sommige gemeenten vragen ook vergunningvrije inpandige wijzigingen vooraf te melden.
ingrijpende gebruiksverandering of splitsen in appartementen
De RCE noemt als voorbeelden het verbouwen van een villa tot appartementen of een fabriek tot appartementencomplex. Heeft dat ingrijpende gevolgen voor de monumentale waarden, dan is een RCE-advies verplicht en volgt de uitgebreide procedure (zes maanden). Praat in een vroeg stadium met gemeente en RCE (de pré-advies-periode). Wat een splitsing privaatrechtelijk vraagt, hoor je van de notaris.
Bij een gebouwd rijksmonument is het hele pand beschermd, binnen én buiten. Dat geldt dus ook voor een trap. Wat je aan een trap mag doen, hangt af van de waarde van die trap. Overleg eerst met de adviseur van de gemeente.
Heeft een wand- of plafondafwerking historische waarde? Overleg eerst met de adviseur van de gemeente. Verwijderen van een monumentale afwerking vraagt een vergunning.
Bijvoorbeeld een systeemplafond, een keuken of een badkamer zonder historische waarde, zonder hak- en breekwerk in het casco. De rijksregels noemen inpandige wijzigingen aan een onderdeel dat voor de monumentenzorg geen waarde heeft. De gemeente bepaalt of een onderdeel waarde heeft.
De kaarten hierboven volgen de landelijke regels: de rijksmonumentenactiviteit in de Omgevingswet (Bal en Bkl) en de uitleg van het Rijk en de RCE. De gemeente werkt die regels uit en beslist over de vergunning. Hoe gemeenten dat doen, verschilt.
Overleg vooraf met de gemeente. Tijdig overleg geeft vroeg duidelijkheid en later tijdwinst. De erfgoedambtenaar vertelt wat de belangrijkste waarden zijn, wat de lokale regels zijn en of er subsidies zijn. Bij een rijksmonument wordt soms een regioadviseur van de RCE betrokken.
Breng de waarden in beeld. Zijn de monumentale waarden niet direct in te schatten, dan is een bouwhistorisch onderzoek door een onafhankelijke bouwhistoricus aan te bevelen. Soms is het verplicht.
Vraag de vergunning aan via het Omgevingsloket (omgevingswet.overheid.nl), met de vergunningcheck vooraf.
De gemeente beoordeelt de aanvraag, samen met de gemeentelijke adviescommissie. Bij ingrijpende ingrepen adviseert ook de RCE.
termijnen
Een reguliere aanvraag: acht weken, eenmalig te verlengen met maximaal zes weken. Bij een ingrijpende ingreep in een rijksmonument, zoals ingrijpend wijzigen of een gebruiksverandering met ingrijpende gevolgen, geldt de uniforme openbare voorbereidingsprocedure: zes maanden, te verlengen met zes weken. De RCE adviseert dan wettelijk; dat advies is niet bindend.
De vergunning wordt alleen verleend als de ingreep in overeenstemming is met het belang van de monumentenzorg (art. 8.80 Besluit kwaliteit leefomgeving). De gemeente houdt daarbij rekening met onder meer het voorkomen van ontsiering, beschadiging of sloop en het bevorderen van het gebruik van monumenten, zo nodig door wijziging, rekening houdend met de monumentale waarden.
De RCE noemt onder meer: sloop, ingrijpende wijziging van het monument of een belangrijk deel, reconstructie, gebruiksverandering met ingrijpende gevolgen en verplaatsing. Voorbeelden uit de RCE-lijst: het verwijderen van stucplafonds, wandbespanningen of lambriseringen, het plaatsen van een grootschalige aanbouw en het verbouwen van een villa tot appartementen.
na de vergunning: uitvoering en toezicht
Na het verlenen van de vergunning begint de uitvoering. De gemeente is meestal verantwoordelijk voor toezicht en handhaving en kan optreden als de werkzaamheden afwijken van de verleende vergunning (artikelen 18.1 en 18.2 Omgevingswet). Ook tijdens de uitvoering kan de RCE om advies worden gevraagd.
Staat je vraag er niet bij, of wil je weten wat een verbouwing betekent voor de waarde of de verkoop van je rijksmonument? redres. de bouwkunstmakelaar denkt met je mee, ook als je nog aan het oriënteren bent.
Landhuis met bijgebouw, Heerde. Rijksmonument. foto: redres. 2020
veelgestelde vragen
Mag ik in een rijksmonument niets veranderen?
Dat is een misvatting. Respecteer je de cultuurhistorische waarden, dan is er meer mogelijk dan je denkt. Voor wijzigingen is meestal een omgevingsvergunning nodig; de vergunning wordt verleend als de ingreep in overeenstemming is met het belang van de monumentenzorg.
Heb ik voor onderhoud altijd een vergunning nodig?
Nee. Noodzakelijk regulier onderhoud mag zonder vergunning als detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur niet wijzigen. Sinds 1 januari 2025 is gewoon onderhoud ook voor de bouwactiviteit vergunningvrij. Groot onderhoud of restauratie vraagt wel een vergunning. meer: onderhoud
Dat hangt af van het glas dat er nu in zit. Modern glas vervangen door nieuw isolatieglas is volgens het afwegingskader van de RCE aanvaardbaar. Historisch glas (schijvenglas, gegoten glas, glas-in-lood, cilinderglas) blijft behouden. Dun isolatieglas in een historisch raam kan onder voorwaarden. Voor het vervangen van historisch glas is een vergunning nodig. Overleg eerst met je gemeente. meer: verduurzamen: glas
Er is een vergunning nodig. Sinds 2020 is zichtbaarheid niet meer beslissend voor het RCE-advies. Bepalend is de mate van verstoring. Panelen in het zicht kunnen onder voorwaarden positief worden geadviseerd. De gemeente beslist over de vergunning. meer: verduurzamen: zonnepanelen
Ja, met maatwerk. Het afwegingskader van de RCE beschrijft per onderdeel (dak, gevel, vloer, vensters) de voorwaarden waaronder isoleren aanvaardbaar is. Bij een gevel kan isolatie aan de binnenzijde of in de spouw vaak, aan de buitenzijde alleen in uitzonderlijke gevallen. Raakt de ingreep interieuronderdelen met waarde, dan is een vergunning nodig. meer: verduurzamen
Acht weken, eenmalig te verlengen met maximaal zes weken. Bij een ingrijpende ingreep in een rijksmonument duurt de procedure zes maanden, met zes weken verlenging.
De kern is landelijk: de rijksmonumentenactiviteit in de Omgevingswet (Bal en Bkl). De gemeente beslist over de omgevingsvergunning. Het afwegingskader van de RCE is vooral bedoeld voor gemeenten, die zelf beleidsvrijheid houden. Hoe een gemeente dat invult, kan verschillen.
