monumentenbeleid in je gemeente: Hilversum, Amsterdam, Utrecht, Den Haag, Leiden en Haarlem

Landelijke regels gelden overal: de Omgevingswet met het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal), het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) en het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl). Gemeenten werken die uit in beleid, adviezen en loketten. Daardoor kan de uitkomst in de ene gemeente anders zijn dan in de andere.

Voor een monument gelden twee lagen regels. De landelijke laag is overal gelijk: de Omgevingswet en de besluiten daaronder. Daarbovenop heeft elke gemeente beleid, adviescommissies, handboeken en loketten, en daardoor kan de uitkomst per gemeente verschillen. Wat de eigen gemeente doet, staat in haar eigen beleidsregels. Dit is geen overzicht van alle gemeenten, maar een voorbeeld hoe zo’n uitwerking eruitziet.

het handboek van Hilversum

voorbeeld: zo doet Hilversum het

Hilversum heeft beleidsregels voor het verduurzamen van monumenten: het Handboek verduurzamen monumenten (april 2024), geldend vanaf 2 mei 2024. Het geldt voor rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten in die gemeente.

Voor bouwkundige wijzigingen vraag je een omgevingsvergunning aan. De Commissie Ruimtelijke Kwaliteit + Monumenten (CRK+M) adviseert het college. Voor veel eenvoudige ingrepen waarbij het uiterlijk niet wijzigt, heeft de commissie een Algemeen Positief Advies (APA) gegeven. Voldoet je aanvraag daaraan, dan gaat de vergunning sneller.

maatregel	wat het handboek zegt	handboek
isolatieglas vervangen in ramen zonder waarde	Altijd toegestaan, als detaillering en bevestiging gelijk blijven. Geldt als onderhoud.	p. 9
dun isolatieglas in historische ramen	Toegestaan onder voorwaarden (raam blijft, aanzicht gelijk, geen glas-in-lood weg).	p. 9
plakroeden (Wiener Sprossen)	De RCE adviseert in principe geen ramen met plakroeden voor rijksmonumenten.	p. 5, 10
binnenzonwering	Altijd mogelijk, geen vergunning nodig.	p. 11
dakisolatie aan de binnenzijde	Toegestaan als gordingen en spanten zichtbaar blijven en geen afwerking verdwijnt.	p. 13
zoldervloer isoleren	Dekens of korrels; purschuim niet toegestaan.	p. 13
gevelisolatie aan de binnenzijde	Bouwfysische onderbouwing; waardevolle afwerkingen blijven behouden.	p. 15
spouwmuurisolatie	Mogelijk als aan de voorwaarden is voldaan.	p. 16
gevelisolatie aan de buitenzijde	In principe niet toegestaan.	p. 16
vloerisolatie	Bodem van de kruipruimte vergunningvrij; onderzijde onder voorwaarden; bovenzijde niet bij historische afwerking.	p. 17–18
zonnepanelen op een plat dak	Toegestaan, max. 15 graden, 50 cm van de rand, matte uitvoering.	p. 19
zonnepanelen op een hellend dak	Toegestaan met voorwaarden, zichtbaar en niet zichtbaar.	p. 20
zonnepanelen tegen een gevel	Niet toegestaan.	p. 20
cv-ketel vervangen	Vergunningvrij onderhoud onder voorwaarden.	p. 20
warmtepomp of airco	Locatie uit het zicht; niet aan de gevel, niet op dakkapel of hellend dak.	p. 22

per onderwerp

Dit zijn de onderdelen waarvoor het handboek een eigen regel noemt. Bij elk onderdeel staat de kaart met de landelijke regel bij mag ik…?.

het raadhuis van Dudok: een RCE-advies

Het raadhuis van Hilversum is een gemeentelijk gebouw en een rijksmonument. De gemeente vroeg de RCE om een pré-advies over verduurzaming (aanvraag 22 oktober 2019, referentie 128788). De RCE adviseerde vacuümglas van 6 millimeter, omdat het glas uit de restauratie van 1989 stamt en dus geen monumentale waarde heeft. Het advies vroeg ook om condensatie op de stalen kozijnen te monitoren.

Dit is een advies voordat de formele procedure startte. Of de plannen zijn uitgevoerd, en in wat voor vorm, is niet vastgesteld.

bron: Handboek verduurzamen monumenten, beleidsregels gemeente Hilversum (2024) · Gemeente Hilversum, Monument verduurzamen · RCE-pré-advies verduurzaming Raadhuis Hilversum (aanvraag 22 oktober 2019, ref. 128788), via de gemeente Hilversum

voorbeelden uit vijf andere gemeenten

Amsterdam, Utrecht, Leiden, Haarlem en Den Haag publiceren elk iets anders. De stukken verschillen in datum en status (raadsbrief, handleiding of beleidsregel). Controleer altijd de actuele versie bij de gemeente.

voorbeelden: zo doen vijf gemeenten het

Amsterdam

Volgens de raadsinformatiebrief van 11 juli 2025 maakt het college maximaal gebruik van de ruimte in het huidige Beleidskader Monumenten: dun isolatieglas en binnenvoorzetramen vallen onder regulier onderhoud. In de conceptversie van het geactualiseerde beleidskader staan onder meer zonnepanelen in het zicht (met vergunning), raamisolatie zonder vergunning, dakgroen op platte daken en buitenunits van warmtepompen uit het zicht. Die verruimingen zijn volgens de brief pas van kracht na vaststelling van dat kader (aanbieding aan de raad in het eerste kwartaal van 2026).

let op: Of het kader inmiddels is vastgesteld, vraag je bij het Loket Duurzaam Erfgoed.

bron: Gemeente Amsterdam, RIB Update Duurzaam Erfgoed (11 juli 2025) · Gemeente Amsterdam, Loket duurzaam erfgoed

Utrecht

Volgens de raadsinformatiebrief van 13 december 2024 is bij een groot deel van de verduurzamingsingrepen sinds de verordening Erfgoed (2023) geen vergunning meer nodig zolang de monumentwaarden niet worden aangetast, bijvoorbeeld isolatieglas in bestaand raamhout en isolatie van het dak aan de binnenzijde. De gemeente gebruikt daarbij het afwegingskader van de RCE.

let op: De brief noemt geen onderscheid tussen rijks- en gemeentelijke monumenten, behalve bij zonnepanelen (alleen bij gemeentelijke monumenten vergunningvrij op het achterdakvlak of platte daken). Het Energieloket noemt voor isolatie van daken, vloeren en gevels wél een omgevingsvergunning. Vraag bij een rijksmonument altijd de gemeente wat voor jouw pand geldt.

bron: Gemeente Utrecht, raadsinformatiebrief over verduurzaming monumenten · Gemeente Utrecht, Energieloket: monumenteigenaar

Leiden

Voor bijna elke verandering aan een monument is een omgevingsvergunning nodig. De gemeente biedt een vergunningcheck. Erfgoed Leiden heeft een handleiding voor het verduurzamen van een historische woning.

let op: Lees de handleiding voor de maatregelen; de uitkomst per ingreep staat per pand.

bron: Gemeente Leiden, Omgevingsvergunning voor een monument · Erfgoed Leiden, Handleiding Verduurzaam je historische woning

Haarlem

Haarlem heeft een eigen afwegingskader (mei 2025) als aanvulling op het afwegingskader van de RCE. Per thema lees je de maatregelen die vergunningvrij zijn en de maatregelen die een vergunning vragen. Voor een aantal eenvoudige ingrepen gelden sneltoetscriteria.

let op: Voor normaal onderhoud geen vergunning; bij twijfel mail naar [email protected].

bron: Gemeente Haarlem, Haarlems afwegingskader verduurzaming monumenten · Gemeente Haarlem, Monumentenvergunning

Den Haag

Monumentenzorg & Welstand biedt eigenaren gratis een bezoek van een duurzaamheidsexpert en vooroverleg. Voor eigenaren van gemeentelijke monumenten is in 2026 subsidie beschikbaar voor isolatiemaatregelen. Voor veel van deze maatregelen is een vergunning nodig.

let op: De subsidie geldt volgens de pagina voor gemeentelijke monumenten, niet voor rijksmonumenten.

bron: Monumentenzorg Den Haag, Verduurzamen

volgende stap

De landelijke regels per onderdeel van het pand staan bij mag ik…?.

kijk wat je mag veranderen

ook handig: