mag ik…?
moet ik een vergunning?
Je wilt iets veranderen aan je rijksmonument en je vraagt je af of dat vergunningvrij kan. Beantwoord vier vragen en je ziet wat je moet doen, wat de wet erover zegt en waar je verder leest. Het is een eerste richting: de gemeente beslist.
de route in vier vragen
Past je plan niet bij één onderdeel van het huis, of weet je niet of je een vergunning nodig hebt? Volg dan de route. Je volgt de gele lijn van station naar station en kiest steeds een antwoord. Aan het eind zie je wat je moet doen, wat de wet erover zegt en welke kaarten bij je plan horen. Het is een eerste richting en geen vergunningcheck: de gemeente beslist.
De gele lijn is je route. Kies bij een station een lijn en volg die tot het eindstation.
- 1
Is het gebouw een rijksmonument?
Zoek het adres op in het Rijksmonumentenregister. Staat het er niet in, kies dan “nee of weet ik niet”.
- 2
Is het noodzakelijk gewoon onderhoud, waarbij detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur gelijk blijven?
Voorbeeld: kozijnen en deuren overschilderen in dezelfde kleur, zonder de oude verflagen weg te halen. Wensen voor meer comfort tellen niet als noodzakelijk onderhoud.
- 3
Wijzig je alleen binnen, aan een onderdeel waarvan je zeker weet dat het voor de monumentenzorg geen waarde heeft, zonder hak- en breekwerk in het casco?
Of een onderdeel waarde heeft, bepaalt de gemeente. Twijfel je? Kies “weet ik niet”.
- 4
Wijzig, sloop of verplaats je iets aan het monument? Denk aan kleur, gevel, dak, kozijnen, glas, indeling, isolatie, zonnepanelen of een aanbouw.
jouw samenvatting
jouw antwoorden
vergunningvrij
gewoon onderhoud: geen omgevingsvergunning
Noodzakelijk regulier onderhoud mag zonder omgevingsvergunning voor de rijksmonumentenactiviteit. Sinds 1 januari 2025 is gewoon onderhoud ook vergunningvrij voor de bouwactiviteit. De zorgplicht blijft gelden: voorkom beschadiging. Werk naast of vlakbij het monument kan wel vergunningplichtig zijn.
wettelijke grondslag
Artikel 13.11, eerste lid, onder a, Besluit activiteiten leefomgeving (Bal): voor noodzakelijke reguliere werkzaamheden gericht op het behoud van de monumentale waarden is geen omgevingsvergunning nodig, zolang detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur gelijk blijven. Sinds 1 januari 2025 is gewoon onderhoud ook voor de bouwactiviteit vergunningvrij (Bbl). De specifieke zorgplicht voor rijksmonumenten blijft gelden.
bron: Bal 13.11 (Besluit activiteiten leefomgeving) · IPLO, Bbl, bouwwerk onderhouden (2024) · IPLO, Rijksregels voor rijksmonumenten
volgende stappen
- Houd detaillering, profilering, vormgeving, materiaalsoort en kleur gelijk.
- Werk je naast of vlakbij het monument? Vraag de gemeente of daarvoor een vergunning nodig is.
- Verandert er tijdens het werk iets aan het uiterlijk of de materialen? Stop en overleg eerst met de gemeente.
disclaimer. Deze samenvatting is een eerste richting en geen juridisch advies. De informatie is algemeen en zonder garantie; er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Regels verschillen per gemeente en per monument: overleg vooraf met de gemeente en/of de RCE. lees de volledige disclaimer
alle bronnen: Bal 13.11 (Besluit activiteiten leefomgeving) · IPLO, Rijksregels voor rijksmonumenten · IPLO, Bbl, bouwwerk onderhouden (2024) · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
vergunningvrij
inpandige wijziging zonder monumentale waarde: geen omgevingsvergunning
Inpandige wijzigingen aan een onderdeel zonder monumentale waarde mogen zonder omgevingsvergunning. De zorgplicht blijft gelden: voorkom beschadiging. Sommige gemeenten vragen je zulke wijzigingen vooraf te melden. Vraag dat na.
wettelijke grondslag
Artikel 13.11, eerste lid, onder b, Besluit activiteiten leefomgeving (Bal): geen omgevingsvergunning voor alleen inpandige wijzigingen van een onderdeel dat uit het oogpunt van monumentenzorg geen waarde heeft. De gemeente kan via maatwerkregels een meldingsplicht opleggen voor zulke inpandige wijzigingen (artikel 13.8 Bal).
bron: Bal 13.11 (Besluit activiteiten leefomgeving) · RCE, Veelgestelde vragen Omgevingswet rijksmonumenten · IPLO, Rijksregels voor rijksmonumenten
volgende stappen
- Vraag de gemeente of het onderdeel geen waarde heeft voor de monumentenzorg. De gemeente beoordeelt dat.
- Vraag na of de gemeente een melding vooraf vraagt.
- Blijf binnen de wijziging die je hebt voorgelegd. Gaat het plan verder, overleg dan opnieuw.
disclaimer. Deze samenvatting is een eerste richting en geen juridisch advies. De informatie is algemeen en zonder garantie; er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Regels verschillen per gemeente en per monument: overleg vooraf met de gemeente en/of de RCE. lees de volledige disclaimer
alle bronnen: Bal 13.11 (Besluit activiteiten leefomgeving) · IPLO, Rijksregels voor rijksmonumenten
vergunning nodig
een omgevingsvergunning is nodig
Wijzigen, slopen of verplaatsen van een rijksmonument is een rijksmonumentenactiviteit. Daarvoor vraag je een omgevingsvergunning aan. Dat geldt ook voor verduurzamen als je daarvoor iets aan het monument wijzigt, zoals isolatie, glas, zonnepanelen of een warmtepomp. De gemeente beoordeelt de aanvraag onder meer op het voorkomen van ontsiering, beschadiging of sloop en op het bevorderen van gebruik, met respect voor de monumentale waarden. Overleg vooraf met de gemeente. Bekijk hieronder de kaart bij jouw onderdeel: een paar ingrepen zijn vergunningvrij.
wettelijke grondslag
Artikel 5.1, eerste lid, onder b, Omgevingswet: voor een rijksmonumentenactiviteit is een omgevingsvergunning vereist. De gemeente toetst aan artikel 8.80 Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl): de ingreep moet in overeenstemming zijn met het belang van de monumentenzorg.
bron: RCE, Veelgestelde vragen Omgevingswet rijksmonumenten · Bkl 8.80 (Besluit kwaliteit leefomgeving) · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
volgende stappen
- Overleg vooraf met de gemeente. De erfgoedambtenaar vertelt wat de monumentale waarden en de lokale regels zijn.
- Breng de waarden in beeld. Zijn ze niet direct in te schatten, dan is bouwhistorisch onderzoek aan te bevelen. Soms is het verplicht.
- Vraag de omgevingsvergunning aan via het Omgevingsloket of via de website van de gemeente. Doe vooraf de vergunningcheck.
- Termijn: normaliter maximaal 8 weken, eenmalig te verlengen met 6 weken (IPLO, korte en uitgebreide voorbereidingsprocedure). Bij een ingrijpende ingreep geldt de uitgebreide procedure: 6 maanden, eventueel te verlengen met 6 weken (IPLO, procedure aanvraag omgevingsvergunning (uitgebreid)).
- Bij een ingrijpende ingreep adviseert de RCE. Dat advies is niet bindend. De gemeente beslist.
disclaimer. Deze samenvatting is een eerste richting en geen juridisch advies. De informatie is algemeen en zonder garantie; er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Regels verschillen per gemeente en per monument: overleg vooraf met de gemeente en/of de RCE. lees de volledige disclaimer
alle bronnen: Bkl 8.80 (Besluit kwaliteit leefomgeving) · IPLO, Rijksregels voor rijksmonumenten · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
eerst laten beoordelen
eerst overleggen met de gemeente
Weet je het niet zeker? Dan geldt: eerst overleggen. De gemeente bepaalt wat monumentale waarde heeft en wat er geldt. Vraag het vooraf aan de adviseur cultureel erfgoed.
wettelijke grondslag
Of een onderdeel waarde heeft en of het werk gewoon onderhoud is, hangt af van jouw gebouw. De vergunningvrije gevallen staan in artikel 13.11 Bal; de beoordeling van de monumentale waarden ligt bij de gemeente. Bij twijfel geldt: eerst overleggen.
bron: Bal 13.11 (Besluit activiteiten leefomgeving) · RCE, Overleg en vergunning (duurzaamheid) · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
volgende stappen
- Neem contact op met de erfgoedambtenaar of adviseur cultureel erfgoed van de gemeente.
- Beschrijf wat je wilt doen en waar, het liefst met foto’s en een schets.
- Doe zo nodig de vergunningcheck in het Omgevingsloket.
- Begin pas als de gemeente heeft bevestigd of een vergunning of melding nodig is.
disclaimer. Deze samenvatting is een eerste richting en geen juridisch advies. De informatie is algemeen en zonder garantie; er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Regels verschillen per gemeente en per monument: overleg vooraf met de gemeente en/of de RCE. lees de volledige disclaimer
alle bronnen: RCE, Overleg en vergunning (duurzaamheid) · RCE, Veelgestelde vragen Omgevingswet rijksmonumenten · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
eerst laten beoordelen
eerst uitzoeken wat voor monument het is
Deze beslisboom gaat over rijksmonumenten. Zoek het adres op in het Rijksmonumentenregister. Is het gebouw geen rijksmonument, dan kan het een gemeentelijk monument zijn of in een beschermd stads- of dorpsgezicht staan. Daarvoor gelden andere regels, die per gemeente verschillen. Neem dan contact op met de gemeente.
wettelijke grondslag
Deze beslisboom gaat over rijksmonumenten (rijksmonumentenactiviteit, artikel 5.1, eerste lid, onder b, Omgevingswet). Voor een gemeentelijk monument of een beschermd stads- of dorpsgezicht gelden andere regels, die per gemeente verschillen.
bron: RCE, Rijksmonumentenregister · RCE, Veelgestelde vragen Omgevingswet rijksmonumenten · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
volgende stappen
- Zoek het adres op in het Rijksmonumentenregister van de RCE.
- Staat het er niet in? Vraag de gemeente of het een gemeentelijk monument is of in een beschermd gezicht ligt.
- Vraag de gemeente naar de regels die daarvoor gelden, voordat je iets wijzigt.
disclaimer. Deze samenvatting is een eerste richting en geen juridisch advies. De informatie is algemeen en zonder garantie; er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Regels verschillen per gemeente en per monument: overleg vooraf met de gemeente en/of de RCE. lees de volledige disclaimer
alle bronnen: RCE, Rijksmonumentenregister · Rijksoverheid, Heb ik een vergunning nodig voor verbouwing of restauratie van een monument?
Bij een uitkomst horen kaarten met voorbeelden per onderdeel van het huis. Die staan op mag ik…?.
volgende stap
Weet je of je een vergunning nodig hebt, dan kun je per onderdeel van het pand kijken wat de regels zijn.
ook handig: