rijksmonumenten in de wet

Rijksmonumenten krijgen hun bescherming uit twee wetten. De Erfgoedwet (sinds 1 juli 2016) regelt wat een monument is en hoe het wordt aangewezen. De Omgevingswet (sinds 1 januari 2024) regelt wat je ermee mag doen: vergunning, onderhoud en de regels van je gemeente. Deze pagina zet dat op een rij, met alleen officiële bronnen.

in het kort

Erfgoedwet (sinds 1 juli 2016)

aanwijzing en register

De minister van OCW kan een monument of archeologisch monument aanwijzen als rijksmonument als het van algemeen belang is vanwege schoonheid, betekenis voor de wetenschap of cultuurhistorische waarde (artikel 3.1). De minister vraagt daarover advies aan het college van burgemeester en wethouders van de gemeente. Dat adviseert binnen acht weken. De minister beslist zo spoedig mogelijk en uiterlijk binnen zes maanden (artikel 3.2). Een aangewezen rijksmonument komt in het rijksmonumentenregister (artikel 3.3).

bron: Erfgoedwet (BWBR0037521), wetten.overheid.nl · RCE, Rijksmonumentenregister

instandhoudingsplicht

Als eigenaar moet je het rijksmonument zo onderhouden dat het behouden blijft. Je voldoet niet aan die plicht als onderdelen aantoonbaar niet worden onderhouden en je langdurig nalaat het noodzakelijke onderhoud uit te voeren. De gemeente kan je daarop aanspreken en in het uiterste geval handhaven. Sinds 1 januari 2024 staat het verbod om noodzakelijk onderhoud achterwege te laten in artikel 13.12 van het Bal (de Erfgoedwet bevatte het eerder).

bron: IPLO, Rijksregels rijksmonumentenactiviteit · RCE, Instandhoudingsplicht rijksmonumenten. Een handreiking voor gemeenten

interieur als ensemble

Een interieur kan in samenhang met een rijksmonument worden aangewezen als ensemble, als die samenhang van cultuurhistorische of wetenschappelijke betekenis is (artikel 3.13). Dat verandert niets voor het gebouw zelf: het gebouw met zijn bestanddelen, zoals plafonds, vloeren, trappen en schouwen, is al beschermd als rijksmonument. Voor de roerende onderdelen van een interieurensemble geldt volgens de RCE geen instandhoudingsplicht, geen vergunningplicht en geen instandhoudingssubsidie. De RCE werkt aan een aanwijzingsprogramma voor interieurensembles in een beperkt aantal kerkgebouwen.

bron: Erfgoedwet (BWBR0037521), wetten.overheid.nl · RCE, Interieurensembles en de Erfgoedwet

gemeentelijk en provinciaal erfgoed

De gemeenteraad kan een erfgoedverordening vaststellen voor erfgoed dat voor de gemeente van belang is, en het college houdt een gemeentelijk erfgoedregister bij (artikel 3.16). Provinciale staten kunnen dat ook voor provinciaal erfgoed (artikel 3.17). De wet kondigt voor artikel 3.16 een wijziging aan met ingang van 1 januari 2032.

bron: Erfgoedwet (BWBR0037521), wetten.overheid.nl

subsidie voor instandhouding

De minister kan op aanvraag subsidie geven voor het normale onderhoud van rijksmonumenten (artikel 7.3). Wat dat voor jou betekent, staat op financieel.

bron: Erfgoedwet (BWBR0037521), wetten.overheid.nl

Omgevingswet (sinds 1 januari 2024)

rijksmonumentenactiviteit en rijksregels

Voor een rijksmonumentenactiviteit is een omgevingsvergunning nodig (Omgevingswet, artikel 5.1, lid 1, onder b). De rijksregels staan in hoofdstuk 13 van het Bal en gelden voor iedereen die iets wil doen met impact op een rijksmonument (artikel 13.6). Daarin staan een verbod op beschadigen, vernielen en verwaarlozen (13.12), een zorgplicht bij een rijksmonumentenactiviteit (13.7) en de lijst met vergunningvrije activiteiten (13.11), zoals regulier onderhoud zonder wijziging van detaillering, profilering, vormgeving, kleur en materiaalsoort. Wat er concreet vergunningvrij is, loop je door op de beslisboom.

bron: IPLO, Rijksregels rijksmonumentenactiviteit · IPLO, Rijksmonumentenactiviteit

bouwtechnische regels (Bbl)

Voor beschermde en voorbeschermde monumenten geldt een voorrangsregel. Wijkt de omgevingsvergunning af van de technische regels in de hoofdstukken 3 tot en met 5 van het Bbl, dan gelden alleen de voorschriften uit die vergunning (artikel 2.8 Bbl). Zo krijgen de technische regels geen voorrang boven de monumentale waarden.

bron: IPLO, Monumenten en regels bouwactiviteit Bbl

omgevingsplan

De gemeente moet in het omgevingsplan rekening houden met het behoud van cultureel erfgoed (Bkl, artikel 5.130) en regels stellen om ontsiering, beschadiging en sloop van een aangewezen monument te voorkomen. Gemeenten kunnen tot 1 januari 2032 een omgevingsplan opstellen. Tot eind 2031 (of tot de gemeente overgaat naar het definitieve omgevingsplan) bundelt een tijdelijk omgevingsplan onder meer de regels uit het bestemmingsplan en de welstandsnota. De gemeente kan in het omgevingsplan ook eigen regels voor rijksmonumenten opnemen.

bron: IPLO, Erfgoed in het omgevingsplan · RCE, Cultureel erfgoed in het omgevingsplan

gemeentelijke monumenten

Een gemeentelijk monument wijst de gemeente aan in het omgevingsplan, met de functieaanduiding "gemeentelijk monument" voor de locatie. Aan die locatie koppelt de gemeente regels. Dat kan het regime voor rijksmonumenten zijn, met vergunningplicht en algemene regels, of een eigen regime. De regels voor jouw pand vraag je bij de gemeente.

bron: RCE, Veelgestelde vragen gemeentelijke monumenten

wie doet wat

Wat provincies en gemeenten zelf regelen, verschilt per plek: het omgevingsplan van je gemeente en de verordening van je provincie bepalen dat. Hoe een aanvraag verloopt en wie waarover beslist, staat op vergunning aanvragen.

kun je aan het adres zien of een pand een rijksmonument is?

Ja. Elk rijksmonument staat in het Rijksmonumentenregister van de RCE. Daar zoek je op adres of postcode (of op monumentnummer, complexnummer of naam). Vind je het adres, dan is het een rijksmonument. Staat het er niet, dan niet. Let op: bij een complex staan soms meerdere gebouwen onder één nummer.

Liever op een kaart? De Erfgoedatlas van de RCE laat de rijksmonumenten op de kaart zien. Typ rechtsboven het adres en zet de kaartlaag met rijksmonumenten aan. Een overzicht per gemeente en provincie staat ook op kaart en cijfers.

zoeken in het Rijksmonumentenregister (RCE) Erfgoedatlas (RCE)

bron: RCE, Rijksmonumentenregister · RCE, Erfgoedatlas

wat dit voor jou betekent

• Zoek het monument op in het rijksmonumentenregister en kijk of het een rijksmonument is.
• Vraag je gemeente wat het omgevingsplan voor jouw pand en omgeving zegt. Dat verschilt per gemeente.
• Loop de beslisboom door om te zien of je klus vergunningvrij is, een vergunning vraagt of eerst overleg met de gemeente.
• Lees over onderhoud en een vergunning aanvragen.

disclaimer. Deze samenvatting is een eerste richting en geen juridisch advies. De informatie is algemeen en zonder garantie; er kunnen geen rechten aan worden ontleend. Regels verschillen per gemeente en per monument: overleg vooraf met de gemeente en/of de RCE. lees de volledige disclaimer