de geschiedenis in vogelvlucht
van pleidooi naar rijkszorg (1873 tot 1933)
In 1873 schrijft Victor de Stuers in De Gids dat de monumenten van kunst en geschiedenis in een ellendige toestand verkeren. Het artikel haalt de politiek en in 1875 richt het ministerie van Binnenlandse Zaken de afdeling Kunsten en Wetenschappen op, onder leiding van De Stuers. Het draait dan nog om subsidies, overredingskracht en vrijwilligheid; wettelijke rechten en plichten komen pas later. Tussen 1903 en 1933 stelt een Rijkscommissie per provincie voorlopige lijsten op om de sloop te remmen. In 1918 volgen een nieuwe Rijkscommissie en het Rijksbureau voor de Monumentenzorg, de voorganger van de huidige RCE.
van noodregel naar wet (1940 tot 1989)
In 1940 komt de eerste regeling: slopen mag alleen met toestemming van de Rijkscommissie. Die regel wordt in 1945 overgenomen en in 1950 een tijdelijke wet, geldig tot 1 januari 1952 omdat een definitieve wet werd verwacht. Die kwam pas op 22 juni 1961: de eerste Monumentenwet. In 1969 stonden er ruim veertigduizend rijksmonumenten in het register. Vanaf 1975 groeit het besef dat ook gemeenten en provincies een verantwoordelijkheid hebben, en de Monumentenwet 1988, van kracht op 1 januari 1989, brengt die decentralisatie in de wet.
de regels van nu (2016 tot 2025)
Sinds 1 juli 2016 is de Erfgoedwet de basis voor de bescherming van erfgoed, met de instandhoudingsplicht voor eigenaren. Sinds 1 januari 2024 heet de omgevingsvergunning voor het wijzigen van een rijksmonument rijksmonumentenactiviteit, en sinds 1 januari 2025 is gewoon onderhoud ook voor monumenten vergunningvrij voor de bouwactiviteit. Elke stap staat hieronder in de tijdlijn, met de bron erbij (Potano, DBNL; RCE; Tweede Kamer; Staatsblad). Wat dat voor jouw plan betekent, lees je bij mag ik…? en onderhoud.
